Συμμετέχοντες καλλιτέχνες: Έλλη Αντωνίου, Γιώργος Αυγέρος, Κωστής Βελώνης Μαρίνα Γκενάντιεβα, Παναγιώτης Κεφαλάς, Μαριλένα Κρανιώτη, Ξενοφών Μπήτσικας, Μαλβίνα Παναγιωτίδη, Νεφέλη Παπαδημούλη, Στέφανος Ρόκος, Κώστας Χριστόπουλος
Η γκαλερί Ζουμπουλάκη παρουσιάζει την ομαδική έκθεση “Masking”, σε επιμέλεια της Κατερίνας Νικολάου. Όπως σημειώνει στο κείμενό της για την έκθεση η επιμελήτρια: «Ορμώμενη, από την ολοένα και πιο έντονη τάση απενοχοποίησης της ευάλωτης ανθρώπινης φύσης, η έκθεση υπό τον τίτλο “Masking” ξεδιπλώνεται μέσα από πολλαπλές αναγνώσεις και ερμηνείες, αναδεικνύοντας το ‘εύθραυστο’, όχι μόνο ως υλικό χαρακτηριστικό, αλλά ως υπαρξιακή και πολιτική συνθήκη, φωτίζοντας ιστορίες —άλλοτε προσωπικές και άλλοτε κοινωνικές— που αναδεικνύουν την ‘ευαλωτότητα’ ως το πλέον αναπόσπαστο στοιχείο της συλλογικής μας ταυτότητας.
Ο όρος «masking» εισήχθη από τους Ekman (1972) και Friesen (1969) για να περιγράψει ένα σύνθετο συμπεριφορικό φαινόμενο που περιλαμβάνει την απόκρυψη ή την καταπίεση του αληθινού εαυτού, προκειμένου να συμμορφωθεί με τις προσδοκίες της κοινωνίας. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ο όρος μελετήθηκε κυρίως σε άτομα με νευροδιαφορετικότητα. Στη σημερινή εποχή, όμως, όπου κάθε αδυναμία μοιάζει να αποδοκιμάζεται και η ανθεκτικότητα εξιδανικεύεται ως αξία, μήπως ο πιο οικείος τρόπος να βιώσουμε τους εαυτούς μας είναι μέσω ενός προσωπείου που φοράμε για τους άλλους; Καμουφλάρουμε τα όποια συναισθήματά μας προκειμένου να αποσιωπήσουμε πτυχές του εαυτού μας. Πώς θα ήταν, όμως, η εμπειρία του παρόντος αν αναγνωρίζαμε ή ακόμη περισσότερο αν αποδεχόμασταν την εγγενή του αστάθεια και πώς θα μπορούσε η ευθραυστότητα να καταστεί όχι απλώς ανεκτή, αλλά και επιθυμητή;».
Θα ήθελα να σου γράψω πως με απασχολεί η έννοια της ευθραυστότητας – ένα σκληρό κέλυφος με καλύπτει και θέλω λίγο λίγο να το σπάσω – δεν ξέρω αν θα τα καταφέρω όμως το προσπαθώ.
Τη στιγμή που γράφεται το τρέχον κείμενο, οι κοινωνίες μοιάζουν ευάλωτες, μασκαρεμένες μέσα στην ανθεκτικότητά τους. Έχουμε μάθει να ζούμε σε ένα παρόν όπου τα πάντα αλλάζουν και όσα θεωρούμε δεδομένα ανατρέπονται. Η διαπίστωση του Byung-Chul Han που πολύ εύστοχα χαρακτηρίζει την κοινωνία του 21ου αιώνα ως «κοινωνία της επίδοσης», αποδίδοντάς της το «απεριόριστο» ρήμα «μπορώ» κρύβει αυτή την ψευδαίσθηση της αντοχής. Όταν τα άτομα αισθάνονται ότι πρέπει διαρκώς να είναι πιο ικανά, πιο έτοιμα, και όταν το κοινωνικό ασυνείδητο τρέφεται και στρέφεται γύρω από την παραγωγικότητα, τότε υπάρχει χώρος ώστε να φανεί ή να νιώσει κάποιος ευάλωτος; Να δείξει τις διαφορετικές πτυχές των συναισθημάτων του; Να βγάλει τη μάσκα της κοινωνικής καταπίεσης; Στο ίδιο πνεύμα, ο Zygmunt Bauman σχολιάζει πως οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων γίνονται όλο και πιο ασθενικές και εφήμερες. Η ευελιξία και η ετοιμότητα τού να αλλάζει κανείς τακτικές και ύφος, αποφεύγοντας οποιαδήποτε δέσμευση, συντελούν στο γεγονός ότι το άτομο γίνεται «μεταπολίτης»: Δεν συγκρούεται, δεν θυμάται, παρά νιώθει μια εσωτερική εξάντληση την οποία, όμως, δεν μοιράζεται.
Αυτή η γενικευμένη αίσθηση δεν αφορά μόνο τα άτομα ή τις κοινότητες, αλλά αντικατοπτρίζεται και στο επίπεδο των κρατών, όπως δείχνει η μελέτη του Διεθνούς Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ)- στον οποίο οι κυβερνήσεις συγκρίνουν πολιτικές, αναζητούν λύσεις σε κοινά προβλήματα, εντοπίζουν σωστές πρακτικές και συντονίζουν τις εθνικές και διεθνείς δράσεις τους. Το 2005, ο ΟΟΣΑ δημοσίευσε την πρώτη έκθεση για τα «εύθραυστα κράτη». Είκοσι χρόνια αργότερα, η σύγκριση δείχνει μια βαθιά μεταβολή: το 2005 η ευθραυστότητα αντιμετωπιζόταν ως χαρακτηριστικό λίγων φτωχών και ασταθών κρατών, με έμφαση στον τρόπο διακυβέρνησης και στις εσωγενείς ή εξωγενείς συγκρούσεις, ενώ το 2025 νοείται ως ένα πολυδιάστατο και παγκόσμιο φαινόμενο που επηρεάζει όλα τα κράτη. Το 2022 δημοσιεύεται το βιβλίο Μανιφέστο της Φροντίδας – Η Πολιτική της Αλληλεξάρτησης, στο οποίο οι συγγράφεις τονίζουν πως η φροντίδα έχει ιδιωτικοποιηθεί – έχει μετατραπεί σε ατομική ευθύνη και έχει συρρικνωθεί τόσο, ώστε συχνά περιορίζεται αποκλειστικά τους «δικούς» μας. Αυτή η αντίληψη πηγάζει από την άρνηση της αποδοχής της κοινής μας τρωτότητας ως πανανθρώπινο χαρακτηριστικό και της θεμελιώδους αλληλεξάρτησης που διέπει τις κοινωνικές σχέσεις.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η τέχνη και ειδικότερα ο κινηματογράφος δεν μένει αμέτοχος. Το ρεύμα του slow cinema έχει εδραιωθεί τα τελευταία χρόνια και μπορεί να ιδωθεί ως μια αντίδραση απέναντι στην κουλτούρα της άμεσης ικανοποίησης. Αρκετοί σκηνοθέτες στρέφουν επίμονα τον φακό τους σε χαρακτήρες, σώματα και καταστάσεις που αποκαλύπτουν ασυνέχειες και στιγμές αδυναμίας, προτείνοντας μια διαφορετική ανάγνωση της ανθρώπινης εμπειρίας — ως κάτι ευμετάβλητο και, ακριβώς γι’ αυτό, βαθιά ανθρώπινο. Ο Ορέστης Ανδρεαδάκης, στην έκδοση για το 66ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης 2025, επισημαίνει: «Η ευθραυστότητα ίσως δεν είναι ποτέ μόδα, αλλά ίσως γι’ αυτό είναι απαραίτητη. Σε κάθε μικρή ανεξάρτητη ταινία που δεν φοβάται να έχει παύσεις. Σε κάθε έκθεση που δεν κραυγάζει. Σε κάθε βιβλίο που δεν βιάζεται να εξηγήσει»
Ορμώμενη, από την ολοένα και πιο έντονη τάση απενοχοποίησης της ευάλωτης ανθρώπινης φύσης, η έκθεση υπό τον τίτλο Masking ξεδιπλώνεται μέσα από πολλαπλές αναγνώσεις και ερμηνείες, αναδεικνύοντας το ‘εύθραυστο’, όχι μόνο ως υλικό χαρακτηριστικό, αλλά ως υπαρξιακή και πολιτική συνθήκη, φωτίζοντας ιστορίες —άλλοτε προσωπικές και άλλοτε κοινωνικές— που αναδεικνύουν την ‘ευαλωτότητα’ ως το πλέον αναπόσπαστο στοιχείο της συλλογικής μας ταυτότητας.
Επιμέλεια: Κατερίνα Νικολάου
Διάρκεια έκθεσης: 23 Απριλίου 2026 – 23 Μαΐου 2026
Γκαλερί Ζουμπουλάκη, Πλ. Κολωνακίου 20